Sprawiedliwy Handel jako narzędzie zwiększania suwerenności żywnościowej lokalnych społeczności

Czesi i suwerenność żywnościowa

Idea suwerenności żywnościowej to wciąż temat, który wielu Czechów utożsamia ze wspomnieniami starych, dobrych czasów lub z utopijnymi marzeniami szalonego wizjonera. Przeciętny obywatel nie zaprząta sobie tą kwestią głowy.

Republika Czeska to kraj, gdzie w sektorze rolniczym pracuje niewiele osób – 150 tysięcy z 10,5 miliona mieszkańców, czyli około 1,42% populacji. Choć wiele osób nadal ma domki letniskowe lub stare domy na wsi, z których korzysta w weekendy, a uprawianie ogrodów jest bardzo popularnym sposobem spędzania wolnego czasu, niewielu ludzi myśli o, swojej czy innych, suwerenności żywnościowej. Czasy komunizmu niemal całkowicie zmieniły społeczności rolnicze i wiejski krajobraz. Bez trudu można zauważyć, gdzie przebiega granica między Austrią a Republiką Czeską – po stronie czeskiej olbrzymie, monokulturowe pola, a po stronie austriackiej wąskie, zróżnicowane pasy pól uprawnych.

Po upadku komunizmu dużym zagrożeniem dla suwerenności żywnościowej Czechów stał się masowy szturm międzynarodowych sieci handlowych, które, dzięki ofercie taniej żywności i licznym promocjom, dosłownie zawładnęły czeskim rynkiem detalicznym i żywnościowym. Obecnie siedem największych sieci handlowych ma ponad 75% udziałów w segmencie sprzedaży żywności. W rezultacie przeciętny konsument jest przekonany, że żywność pochodzi raczej z półek w supermarketach niż z ogrodów czy pól. Idea, aby jechać samochodem do najbliższego hipermarketu na cotygodniowe zakupy produktów codziennego użytku, bo tak jest najwygodniej, została skutecznie zaszczepiona wielu Czechom, w skutek czego małe, niezależne sklepy niemal kompletnie zniknęły z rynku. Wyjątek stanowią jedynie tereny wiejskie.

Jednak ten wzorzec powoli ulega zmianie – coraz więcej ludzi zaczyna zdawać sobie sprawę ze swojej zależności od supermarketów i coraz bardziej niepokoić jakością taniej żywności przez nie sprzedawanej.

Oczywistą konsekwencją tej zmiany jest rosnące zainteresowanie świeżymi, ekologicznymi produktami lokalnymi, takimi jak warzywa, produkty mleczne i zboża, ale także produktami pochodzącymi ze Sprawiedliwego Handlu. Rosnąca liczba dobrze prosperujących ekologicznych gospodarstw rolnych sprzedających swoje produkty poprzez system „koszy” z produktami dostarczanymi bezpośrednio do konsumentów w miastach sprawia, że idea suwerenności żywnościowej staje się bliższa coraz większej liczbie ludzi. Obecnie praktycznie wszystkie sieci handlowe mają już w swojej ofercie produkty ekologiczne, a część także produkty Sprawiedliwego Handlu. Niektóre sieci reklamują także fakt sprzedaży produktów lokalnych. Ponadto w miastach jest coraz więcej sklepów wyspecjalizowanych w zdrowej żywności.

Sprawiedliwy Handel

Obserwuje się stale rosnące zainteresowanie czeskich konsumentów produktami Sprawiedliwego Handlu, z których wiele pochodzi również z upraw ekologicznych, udokumentowanych odpowiednimi certyfikatami. Niedawno w Czechach rozpoczęła się kampania miast „przyjaznych” dla Sprawiedliwego Handlu, która odnosi sukces na całym świecie. W 2009 roku czeska organizacja parasolowa Sprawiedliwego Handlu, Czeskie Stowarzyszenie Sprawiedliwego Handlu (Asociace pro fair trade), stała się pierwszą w krajach postkomunistycznych organizacją marketingową Fairtrade Labelling Organisations International – FLO, właściciela marki Fairtrade.

Wybierając produkty Sprawiedliwego Handlu, czescy konsumenci mogą przyczyniać się do poprawy warunków życia społeczności producentów lokalnych w krajach Globalnego Południa i budowania ich suwerenności żywnościowej. Dobrze pokazuje to przykład pewnej brazylijskiej spółdzielni, z którą współpracuje czeska organizacja NaZiemi (NaZemi – společnost pro fair trade).

Spółdzielnia Projeto ONCA uzyskuje większość swoich przychodów z ekologicznej uprawy guarany w ramach Sprawiedliwego Handlu. 98 członków spółdzielni uprawia ten owoc na wzgórzach wokół miasta Taperoá, na południowym wybrzeżu brazylijskiego stanu Bahia. Jednocześnie rolnicy uprawiają żywność ekologiczną na własne potrzeby, a część produkcji sprzedają w ramach kontraktów rządowych. Rolnicy podpisali umowę z państwową firmą CONAB, która obsługuje instytucje stanowe. Aktualnie rolnicy uprawiają maniok, warzywa, owoce i zioła na potrzeby lokalnego szpitala stanowego, dwóch domów spokojnej starości, szkoły oraz Centrum Wsparcia Socjalnego, które pomaga najbiedniejszym rodzinom w mieście, rozdając im żywność. Dochód ze sprzedaży sproszkowanej guarany, eksportowanej głównie do Europy w ramach Sprawiedliwego Handlu, przyniósł mieszkańcom wioski wystarczająco dużo pieniędzy, by poprawić warunki życia ich społeczności – udało się zbudować szkołę, centrum spółdzielcze, urządzenie do produkcji sproszkowanej guarany oraz zapewniono codzienne kursowanie ciężarówki-autobusu do centrum Taperoá.

Rolnicy chronią przyrodę, uprawiając rolę metodami ekologicznymi i nie myślą już o wycinaniu lokalnych lasów, stanowiących część kurczącego się biomu atlantyckich lasów tropikalnych (mata atlantica). Dzięki pogłębianiu wiedzy o lokalnym ekosystemie, rolnicy zaczęli rozważać rozpoczęcie działalności agroturystycznej. Miejscowy las deszczowy nadaje się znakomicie do utworzenia ścieżek edukacyjnych, a rzeka Rio Negro do organizowania raftingu.

Różnica w cenie sproszkowanej ekologicznej guarany sprzedawanej w ramach kontraktów Sprawiedliwego Handlu (czterokrotnie wyższa od ceny oferowanej przez handlowców w Taperoá) daje rolnikom i ich rodzinom szansę na zachowanie niezależności żywnościowej i poprawę funkcjonowania lokalnego systemu żywnościowego. Rolnicy, tak jak to robili w przeszłości, uprawiają żywność na własne potrzeby, a kupują tylko niezbędne produkty, które nie są tradycyjnie uprawianie w ich górzystej okolicy (ryż), lub których samodzielna produkcja byłaby nieopłacalna (cukier i chleb). Dzięki dochodom ze Sprawiedliwego Handlu usprawnili swoje gospodarstwa i sposób funkcjonowania lokalnych społeczności. Chociaż do gospodarstw rozproszonych po okolicznych wzgórzach nie została jeszcze doprowadzona elektryczność, cała społeczność wykonała duży krok do przodu.

Autor: Luděk Štěrba (Czechy)

Tłumaczenie: Zbigniew Szalbot

Artykuł powstał przy wsparciu finansowym Unii Europejskiej. Za jego treść odpowiada Polska Zielona Sieć i w żadnym stopniu nie może być on postrzegany jako odzwierciedlenie stanowiska Unii Europejskiej.



 
Nasi Partnerzy Oxfam Germany Instytut Globalnej Odpowiedzialności Heinrich Boell Sitftung Polska Akcja Humanitarna Grupa Zagranica Bankwatch Network Polska Zielona Sieć