Dług jako przeszkoda w rozwoju

Główne problemy gospodarcze i społeczne wielu biednych krajów w Afryce, Ameryce Łacińskiej, Azji Południowej i Południowo-Wschodniej są spowodowane w dużej mierze zadłużeniem zagranicznym. Początki kryzysu w postaci zadłużenia w krajach tzw. Trzeciego Świata datuje się na lata 70-te ubiegłego stulecia. W tamtym okresie pożyczanie pieniędzy, które deponowały kraje produkujące ropę (tzw. „petrodolary”), było łatwe i odbywało się na przyzwoitych warunkach. Globalna recesja, do której doszło w latach 80-tych, doprowadziła do bezprecedensowego wzrostu oprocentowania, wskutek czego w wielu przypadkach dług wzrósł ponad dwukrotnie i stał się niemożliwy do spłacenia. Jednocześnie spadek cen surowców i produktów rolnych przeznaczanych na eksport, takich jak kawa, bawełna, kakao czy herbata, doprowadził do znaczącego obniżenia dochodów krajów rozwijających się. Zaciągano nowe pożyczki na spłacenie starych długów lub samego oprocentowania, jednakże były one obwarowane trudnymi do spełnienia warunkami narzuconymi przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy (IMF) i Bank Światowy (WB). Wymagania te, znane jako Programy Dostosowania Strukturalnego (Structural Adjustment Programmes), oznaczają w praktyce konieczność realizacji neoliberalnych dogmatów, czyli deregulacji, liberalizacji i prywatyzacji.

Obcinanie wydatków publicznych (niezbędne z uwagi na konieczność spłaty długów) ma bezpośredni, negatywny wpływ na ochronę zdrowia, uczęszczanie dzieci do szkół oraz zabezpieczenie społeczne. Paląca konieczność spłacania długów wymusza eksport wszystkiego, co możliwe – w przypadku biednych krajów są to przeważnie tylko surowce i produkty rolne. W ten sposób zadłużenie ma olbrzymi wpływ na brak bezpieczeństwa żywnościowego i suwerenności żywnościowej w tych krajach. Pomimo okresowo deklarowanych, a częściowo nawet zrealizowanych akcji umarzania długów, zadłużenie ubogich krajów nieustannie rośnie: z 70,2 miliardów dolarów w latach 70-tych ubiegłego stulecia, przez 579,6 miliardów w latach 80-tych, do 3,7 bilionów dolarów w ostatnich latach. Problem zadłużenia dotyka obecnie coraz częściej również wielu średniozamożnych i bogatych państw, w tym krajów członkowskich Unii Europejskiej.

Praska Akademia Ekumeniczna (Ekumenická akademie Praha – EAP) zajmuje się kwestią zadłużenia państw od końca lat 90-tych ubiegłego stulecia. W tym okresie rozpoczął swoją działalność międzynarodowy ruch Jubilee 2000 na rzecz umorzenia długów krajów biednych w roku 2000. EAP, razem z dwoma innymi partnerami, aktywnie włączyła się w działania międzynarodowe i stworzyła krajową koalicję Jubilee Czech. W jej ramach organizowano seminaria, publikowano materiały informacyjne oraz zbierano podpisy pod petycją, która ostatecznie uzyskała poparcie 24 milionów osób ze 166 krajów, co stanowi rekord świata w dziedzinie zbierania głosów poparcia. Największe wyzwanie dla EAP i koalicji Jubilee Czech pojawiło się, gdy Międzynarodowy Fundusz Walutowy i Bank Światowy ogłosiły decyzję o organizacji swojego kolejnego szczytu w 2000 roku w Pradze. Korzystając z tej okazji, lokalni partnerzy koalicji pomogli zorganizować cały szereg różnych wydarzeń, dzięki którym międzynarodowe organizacje społeczeństwa obywatelskiego zwróciły uwagę na sposób działania międzynarodowych instytucji finansowych. Głównym wydarzeniem była międzynarodowa konferencja, w której wzięło udział wiele prominentnych osobistości, m.in. Walden Bello (jeden z najbardziej znanych krytyków globalizacji) i Mary Robinson (w latach 1997-2002 Wysoki Komisarz ONZ ds. praw człowieka). Podczas konferencji omawiano i krytykowano wykorzystywanie biednych krajów przy użyciu mechanizmu zadłużenia. Pod patronatem prezydenta Havla zorganizowano również spotkanie głównych przedstawicieli międzynarodowych instytucji finansowych z ich najważniejszymi krytykami. Ponadto, koalicja Jubilee zorganizowała jedną własną demonstrację oraz brała udział w szeregu innych. Symboliczne przekazanie na ręce najwyższych przedstawicieli Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego podpisów pod petycją było uwieńczeniem działań ruchu Jubilee w mediach, podczas których mówiono o konieczności anulowania zadłużenia.

Ruch Jubilee 2000 z pewnością osiągnął pewien sukces: kryzys spowodowany zadłużeniem został uznany przez społeczeństwo i polityków za ważny problem, niektórym krajom umorzono niespłacalne długi oraz zmienione część niekorzystnych wymagań przy restrukturyzacji zadłużenia. Jednak błyskawiczne narastanie długów w biednych, a nawet bogatych krajach dowodzi bankructwa obowiązującego systemu. Kampania Jubilee trwa w wielu krajach, mimo że nie da się bezustannie podtrzymywać mobilizacji i poparcia opinii publicznej odnośnie tej kwestii. Temat zadłużenia pozostaje również w orbicie zainteresowania EAP. Jako pierwszy przedstawiciel z krajów Europy Środkowej i Wschodniej, EAP została członkiem EURODAD, najważniejszej europejskiej sieci organizacji dedykowanej problematyce długów. Możliwości działania są jednak uzależnione od pozyskanych funduszy.

W 2006 roku, przy współpracy z niemieckim partnerem erlassjahr.de, siecią EURODAD i partnerami ze Wspólnoty Niepodległych Państw oraz Europy Środkowej i Wschodniej, EAP przeanalizowała zadłużenie krajów z byłego bloku socjalistycznego. Szereg analiz na temat poszczególnych krajów jednoznacznie wykazał, iż region ten nie jest odporny na zagrożenia związane z nadmiernym zadłużeniem i ostatecznie niewypłacalnością poszczególnych państw. Zebrany dane potwierdziły, że dług odziedziczony po reżimach komunistycznych oraz dług związany z procesem transformacji odgrywają olbrzymią rolę w niezrównoważonym zadłużeniu publicznym i zewnętrznym wielu państw. Po Ameryce Łacińskiej to właśnie ten region jest obecnie najbardziej zadłużony. Rezultatem projektu było obszerne opracowanie na temat poszczególnych krajów oraz apel wzywający do umorzenia długów powstałych w okresie transformacji ustrojowej, który został wypracowany przez organizacje pozarządowe z ponad 10 krajów.

Okres szybkiego rozwoju, który charakteryzował również kraje Wspólnoty Niepodległych Państw oraz Europy Środkowej i Wschodniej, pozwolił niektórym z tych państw uniknąć potencjalnych kłopotów. Ten pozytywny proces został jednak niespodziewanie zatrzymany w 2008 roku, gdy globalny kryzys finansowy dotknął ten region o wiele mocniej niż jakąkolwiek inną część świata. Na skraju bankructwa znalazły się względnie biedne kraje (np. Mołdawia), ale także członkowie Unii Europejskiej (np. Węgry). Jednocześnie w wyniku kryzysu, także wiele krajów Globalnego Południa ponownie staje wobec niespłacalnych długów.

Światowy system finansowy wciąż daje niemal absolutną władzę pożyczkodawcom (międzynarodowym instytucjom finansowym, prywatnym bankom, rządom), przy braku prawie jakiejkolwiek odpowiedzialności z ich strony. Jest to jedna z przyczyn, dla których szeroka koalicja organizacji pozarządowych, rządów wielu biednych krajów, a nawet niektórych krajów bogatej Północy (np. Norwegii i Niemiec) dąży do opracowania wyważonych przepisów odnoszących się do pożyczania pieniędzy państwom. Chodzi o przygotowanie jasnych kryteriów dotyczących spłacalnych i niespłacalnych długów; ustanowienie sprawiedliwych i transparentnych procesów arbitrażowych, które stawiają na równej pozycji pożyczkodawców i pożyczkobiorców; stworzenie możliwości przeprowadzania audytów zadłużenia, które umożliwią odrzucenie tzw. „wstrętnego zadłużenia” (np. długów zaciągniętych przez apartheid w RPA w celu prześladowania własnych obywateli) i zapobieganie sytuacjom, w których anulowanie długów lub wypłacanie rekompensat za zmiany klimatyczne odbywa się kosztem środków przeznaczanych na współpracę rozwojową.

Palącą kwestią pozostaje potrzeba zmiany obowiązującego systemu ekonomicznego, którego naczelnym celem jest szybki i maksymalny zysk bez poszanowania praw człowieka.

Są to tematy, którymi EAP z pewnością będzie nadal zajmować się w przyszłości.

Autor: Jiří Silný - Ekumenická akademie Praha (Czechy)

Artykuł powstał przy wsparciu finansowym Unii Europejskiej. Za jego treść odpowiada Polska Zielona Sieć oraz jej partnerzy i w żadnym stopniu nie może być on postrzegany jako odzwierciedlenie stanowiska Unii Europejskiej. Artykuł powstał także w ramach projektu „Środkowoeuropejskie partnerstwo na rzecz zrównoważonego rolnictwa i suwerenności żywnościowej” dofinansowanego ze środków International Visegrad Fund.

Dokumenty do pobrania:



 
Nasi Partnerzy Amani Kibera Instytut Globalnej Odpowiedzialności Counter Balance Polska Akcja Humanitarna Grupa Zagranica Bankwatch Network Polska Zielona Sieć